Mojżesz Merin
przewodniczący Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku, nadzorujący getto w Będzinie
Mojżesz Merin był działaczem żydowskim i przewodniczącym Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku. Jego związek z Będzinem wynikał z nadzoru sprawowanego nad miejscowym gettem oraz wpływu jego polityki administracyjnej i pracy przymusowej na los żydowskich mieszkańców miasta.
Mojżesz Merin był przewodniczącym Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku, powołanej w warunkach okupacji niemieckiej. Jego istotny związek z Będzinem polegał na sprawowaniu nadzoru nad miejscowym gettem i na podporządkowaniu żydowskiej społeczności miasta regionalnemu aparatowi administracyjnemu, którym kierował. Dwa niezależne źródła instytucjonalne — Żydowski Instytut Historyczny oraz Muzeum Zagłębia w Będzinie — zgodnie wskazują Merina i pełnioną przez niego funkcję. S1S2
Pozycja w okupacyjnym systemie rad żydowskich
Według Żydowskiego Instytutu Historycznego Merin był przed wojną agentem handlowym i działaczem syjonistycznym. Po rozpoczęciu okupacji Niemcy mianowali go najpierw szefem Judenratu w getcie w Sosnowcu, a w 1940 roku przewodniczącym Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku. Instytucja ta obejmowała swoim działaniem liczne gminy żydowskie Zagłębia i innych miejsc regionu. S1
Zakres jego władzy był znacznie szerszy niż kierowanie pojedynczą radą. ŻIH podaje, że w grudniu 1940 roku Centrali podlegało 96 tysięcy Żydów z 34 gmin Zagłębia. Merin zajmował zatem pozycję regionalnego zwierzchnika administracji żydowskiej działającej pod przymusem i kontrolą władz niemieckich. Polecenia wydawane w ramach stworzonego systemu były egzekwowane wobec podporządkowanej ludności. S1
Związek Mojżesza Merina z Będzinem
Muzeum Zagłębia w Będzinie stwierdza bezpośrednio, że nadzór nad będzińskim gettem pełnił Mojżesz Merin jako przewodniczący Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku. Potwierdza to, że jego relacja z miastem nie ograniczała się do okazjonalnej obecności ani luźnego związku regionalnego, lecz wynikała z konkretnej funkcji sprawowanej wobec miejscowej społeczności żydowskiej. S2
Żydowski Instytut Historyczny również umieszcza Merina w historii okupacyjnego Będzina. W materiale poświęconym miejscowemu gettu opisuje go jako zwierzchnika Judenratów Górnego Śląska oraz wskazuje jego obecność wśród pracowników służby zdrowia Judenratu uwiecznionych na fotografii z Będzina. Instytut podkreśla też jego wpływ na warunki życia Żydów w całym Zagłębiu. S1
Getto w Będzinie zostało wyznaczone przez okupantów na terenie miasta w 1942 roku. Duże getto znajdowało się w dzielnicy Warpie, a małe na pobliskiej Kamionce. Nie otoczono go murem, jednak jego mieszkańcy pozostawali pod okupacyjnym przymusem i byli kierowani do pracy na rzecz Niemców w zakładach przemysłowych oraz warsztatach w Będzinie i Dąbrowie Górniczej. W takich realiach Merin sprawował wskazany przez muzeum nadzór. S1S2
Polityka pracy jako strategii przetrwania
Merin przekonywał, że szansą na przetrwanie społeczności żydowskiej jest praca wykonywana na rzecz niemieckiej armii. ŻIH przedstawia tę koncepcję jako centralny element jego działania. Wiosną 1941 roku podporządkowane mu społeczności miały pracę i podstawową opiekę medyczną, a śmiertelność pozostawała stosunkowo niska. Jednocześnie system ten opierał się na pracy przymusowej i działał w warunkach narzuconych przez okupanta. S1
Realizacja tej polityki wiązała się z rozbudową aparatu administracyjnego oraz wewnętrznej policji. Według ŻIH Merin uzyskał nad społecznością żydowską władzę określoną jako niemal dyktatorska. Jego działania wywoływały skrajnie różne reakcje: część ludzi postrzegała go jako osobę zdolną czasowo poprawić warunki życia, inni obciążali go odpowiedzialnością za decyzje prowadzące do wysyłania ludzi do obozów pracy. S1
Opis tej działalności wymaga uwzględnienia okupacyjnego kontekstu. Merin funkcjonował w strukturze powołanej i kontrolowanej przez Niemców, natomiast żydowscy mieszkańcy Będzina byli poddani przymusowi, ograniczeniom przemieszczania się i obowiązkowi pracy. Dostarczone źródła pozwalają przedstawić jego funkcję i założenia przyjętej polityki, lecz nie dają podstaw do jednoznacznego rozstrzygnięcia wszystkich ocen jego postępowania. S1S2
Getto będzińskie i kres społeczności
Istnienie systemu zarządzanego przez Merina nie uchroniło mieszkańców przed Zagładą. Likwidacja getta w Będzinie rozpoczęła się 1 sierpnia 1943 roku i trwała do 8 sierpnia. Towarzyszył jej opór żydowskich organizacji podziemnych, w tym lokalnego oddziału Żydowskiej Organizacji Bojowej. Powstanie zostało stłumione przez okupantów, a większość mieszkańców getta zamordowano następnie w niemieckim nazistowskim obozie Auschwitz-Birkenau. S2
Ostatnią grupę więźniów zatrudnionych przy porządkowaniu terenu getta wywieziono w lutym 1944 roku. Dzisiejsze upamiętnienia w Będzinie odnoszą się przede wszystkim do ofiar, deportowanych mieszkańców oraz osób stawiających opór podczas likwidacji. Rola Merina pozostaje natomiast częścią historii okupacyjnej administracji getta i sporów o strategie podejmowane przez żydowskich przywódców w warunkach niemieckiego terroru. S1S2
Znaczenie dla historii Będzina
Mojżesz Merin nie został w dostarczonych materiałach przedstawiony jako rodowity będzinianin ani jako osoba związana z miastem przed wojną. Jego miejsce w historii Będzina wynika z pełnionej podczas okupacji funkcji: przewodził regionalnej Centrali Rad Starszych i sprawował nadzór nad gettem, wpływając na administrację, organizację pracy oraz codzienne położenie miejscowej ludności żydowskiej. Jest to związek konkretny i potwierdzony przez oba wykorzystane źródła. S1S2