Kolej w Będzinie – jak zmieniła miasto

Historia kolei w Będzinie zaczyna się w 1858 roku, gdy uruchomiono boczną odnogę Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Połączyła ona Będzin z trasą wychodzącą z Ząbkowic ku ówczesnej pruskiej części Górnego Śląska, a zarazem wprowadziła miasto w sieć, która sprzyjała gospodarczym i urbanistycznym przemianom Zagłębia Dąbrowskiego. Jej ślady można dziś odczytać między dawnym dworcem w Małobądzu a modernistycznym gmachem Będzin-Miasto.^{[1] [2] [3]}

Kiedy kolej dotarła do Będzina

Kolej dotarła do Będzina w 1858 roku wraz z boczną odnogą Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Warto odróżnić tę datę od uruchomienia głównej trasy tej kolei: ta była czynna już od 1848 roku, natomiast odnoga biegnąca przez Będzin powstała dziesięć lat później.^{[1] [2]}

Odnoga prowadziła z Ząbkowic przez Będzin w kierunku ówczesnej pruskiej części Górnego Śląska. W ujęciu Powiatu Będzińskiego budowa odcinka Ząbkowice–Sosnowiec trwała w latach 1855–1858. W tym samym 1858 roku w Sosnowcu oddano do użytku dworzec, który pełnił rolę stacji granicznej; jest to jednak regionalny kontekst, a nie obiekt znajdujący się w Będzinie.^{[2] [3]}

Dla miasta najważniejsze było nie samo pojawienie się torów, lecz trwałe włączenie Będzina w kierunek komunikacyjny łączący Zagłębie Dąbrowskie z sąsiednimi obszarami przemysłowymi. Początkowo funkcję pasażerską przejął niewielki dworzec, który wraz z rozwojem miasta szybko okazał się niewystarczający.^{[1] [2] [3]}

Kolej a rozwój Zagłębia Dąbrowskiego i miasta

W drugiej połowie XIX wieku Towarzystwo Dróg Żelaznych Warszawsko-Wiedeńskich wykupywało od mieszkańców grunty pod budowę kolei na terenach dzisiejszego Zagłębia Dąbrowskiego. Oznaczało to realną zmianę w układzie przestrzennym regionu: infrastruktura kolejowa wymagała wydzielenia pasa terenu, stacji i zaplecza, a miejscowości uzyskiwały nowe powiązania transportowe.^[3]

Powiat Będziński wiąże budowę kolei z szybkim rozwojem gospodarczym i urbanizacyjnym dzisiejszego Zagłębia Dąbrowskiego. Nie jest to liczbowy bilans skutków dla samego Będzina, lecz dobrze pokazuje kierunek przemiany: kolej ułatwiała przepływ ludzi i towarów, a zarazem wzmacniała znaczenie miast położonych przy linii.^[3]

Wpływ kolei na codzienną mobilność widać w historycznej roli dawnego dworca w Małobądzu. Zatrzymywały się tam pociągi ruchu lokalnego kursujące z Częstochowy i Zawiercia do Katowic oraz Gliwic. To historyczne relacje, nie informacja o współczesnym rozkładzie jazdy, ale pokazują, że Będzin był punktem na trasach łączących Zagłębie z ważnymi ośrodkami regionu.^[3]

Stary Dworzec PKP w Małobądzu

Dawny dworzec pasażerski uruchomiono w Będzinie, w dzielnicy Małobądz, podczas budowy linii w latach 1855–1858. Materiały nie wskazują dokładnego dnia jego otwarcia, dlatego bezpiecznie mówić o uruchomieniu obiektu w okresie realizacji tej linii, a nie przypisywać mu konkretnej daty dziennej.^[3]

Stary Dworzec PKP jest obecnie wyłączony z użytkowania. Można traktować go jako zewnętrzny punkt na trasie śladami kolei, lecz dostępne informacje nie potwierdzają możliwości wejścia do środka ani zwiedzania wnętrz.^[3]

Jako wskazówkę lokalizacyjną Powiat Będziński podaje współrzędne: 50° 18’ 31” N, 19° 08’ 27” E. Pozwalają one osadzić obiekt w przestrzeni Małobądza i zestawić go z późniejszym dworcem Będzin-Miasto bez sugerowania określonej trasy wejścia na teren budynku.^[3]

Dworzec Będzin-Miasto: projekt z 1927 i otwarcie w 1931 roku

Gdy pierwotny dworzec przestał odpowiadać potrzebom rozwijającego się miasta, powstała koncepcja nowego gmachu. Projekt dworca Będzin-Miasto przygotowano w 1927 roku, a autorem był Edgar Norwerth. Budynek oddano do użytku w 1931 roku.^{[1] [2]}

Będzin-Miasto jest obiektem modernistycznym. Za konstrukcję odpowiadał Stanisław Hempel, a według Szlaku Zabytków Techniki budynek o powierzchni 4800 m² wznosiła firma Pronaszko i Sobieszek. Te informacje pozwalają widzieć dworzec nie tylko jako element transportu, ale też jako świadectwo ambicji architektonicznych miasta w okresie międzywojennym.^[2]

W 2006 roku budynek przekazano władzom samorządowym, gdy był w złym stanie, a samorząd podjął remont. Źródło nie określa zakresu prac, terminu ich zakończenia ani aktualnych zasad korzystania z obiektu, dlatego współczesną wizytę warto rozumieć jako oglądanie ważnego punktu miejskiej architektury, bez deklarowania dostępu do wszystkich jego części.^[2]

Dwa kolejowe punkty Będzina w jednym spojrzeniu

Jak oglądać kolejowe ślady Będzina dziś

Najczytelniejsza propozycja krótkiego spaceru tematycznego prowadzi od Małobądza do dworca Będzin-Miasto. Pierwszy punkt pozwala zobaczyć materialny ślad początku kolejowej historii miasta z lat 1855–1858, a drugi pokazuje, jak kilka dekad później Będzin wyraził swoje potrzeby komunikacyjne w znacznie większej, modernistycznej formie.^{[2] [3]}

1. Zacznij przy Starym Dworcu PKP w Małobądzu i oglądaj obiekt z zewnątrz, pamiętając, że jest wyłączony z użytkowania.
2. Odczytaj go jako pamiątkę po lokalnym ruchu pasażerskim oraz po odnodze Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej uruchomionej przez Będzin w 1858 roku.
3. Następnie zestaw ten skromniejszy, dawny punkt z dworcem Będzin-Miasto: zwróć uwagę na różnicę skali i modernistyczny charakter budynku zaprojektowanego w 1927 roku.
4. Nie zakładaj możliwości wejścia do wnętrz Starego Dworca PKP ani nie traktuj historycznych relacji kolejowych jako aktualnej oferty połączeń.

To zestawienie mówi o zmianie miasta bardziej konkretnie niż sama data uruchomienia linii. Małobądz przypomina etap, w którym kolej pojawiła się przy rozwijającym się ośrodku Zagłębia, natomiast Będzin-Miasto dokumentuje skalę potrzeb, jakie narosły do końca lat 20. XX wieku. Między tymi budynkami mieści się historia kolei jako czynnika gospodarczego, środka dojazdu i elementu kształtującego miejski krajobraz.^{[1] [2] [3]}

Zdjęcie: Andrzej Otrębski, CC BY-SA 4.0.