Będzin w XIX wieku przeszedł drogę od niewielkiego miasta Królestwa Polskiego do ważnego ośrodka administracyjnego i komunikacyjnego Zagłębia Dąbrowskiego. Rozwój napędzały reforma z 1867 roku, kolej oraz industrializacja regionu, a jego społeczną tkankę w dużej mierze współtworzyła ludność żydowska. [S2, S1][2] [1]
Miasto Królestwa Polskiego nad Czarną Przemszą
W XIX stuleciu Będzin znajdował się w Królestwie Polskim pod władzą Imperium Rosyjskiego. To istotne doprecyzowanie: choć miasto leży nad Czarną Przemszą, na pograniczu Małopolski i Śląska, historycznie wiązano je z Małopolską. Nie należy więc opisywać dziewiętnastowiecznego Będzina jako miasta należącego wówczas do Śląska w sensie administracyjnym. [S2, S1, S3][2] [1] [3]
Położenie przy rzece i bliskość rozwijających się terenów przemysłowych stworzyły warunki do późniejszego wzrostu, lecz sam przełom nie wynikał wyłącznie z geografii. O znaczeniu miasta zdecydowało jego włączenie w rosyjski system administracyjny, a następnie w sieć połączeń obsługujących przemysłowe Zagłębie Dąbrowskie. [S2, S3][2] [3]
1867: Będzin zostaje miastem powiatowym
Reforma administracyjna władz carskich została przeprowadzona w 1866 roku, a nowe przepisy weszły w życie rok później. W 1867 roku Będzin został siedzibą powiatu utworzonego z dawnego powiatu olkuskiego i należącego do guberni piotrkowskiej. Funkcja urzędowa podniosła rangę miasta w regionie i zwiększyła koncentrację spraw administracyjnych właśnie tutaj.[2]
Skala powiatu nie była jednak skalą miasta. W pierwszych latach powiat będziński obejmował Będzin, 213 wsi oraz 8 osad, czyli dawnych miast pozbawionych praw miejskich po powstaniu styczniowym. Po przyłączeniu Kromołowa miał 1390 km² i około 80 tys. mieszkańców. Te liczby opisują rozległą jednostkę administracyjną, a nie liczbę ludności ani obszar samego Będzina.[2]
| Pojęcie | Co obejmowało | Jakich danych z nim nie mieszać |
|---|---|---|
| Miasto Będzin | Sam Będzin jako miejscowość i ośrodek administracyjny | Danych o powierzchni oraz ludności całego powiatu |
| Powiat będziński od 1867 roku | Będzin, wsie i osady; później także obszar po przyłączeniu Kromołowa | Granic współczesnego powiatu ani zasięgu gminy żydowskiej |
| Gmina żydowska w Będzinie | Społeczność religijna obejmująca w różnych okresach także okoliczne miejscowości | Danych wyłącznie o mieście lub o świeckim podziale administracyjnym |
Widocznym śladem podniesienia rangi Będzina były koszary 14 Dońskiego Pułku Kozaków, otrzymane przez miasto powiatowe. Budynek istnieje do dziś, dlatego przy oglądaniu miejskiej zabudowy warto traktować go jako pamiątkę carskiej administracji i wojskowej obecności, nie zaś jako przykład przemysłowego dziedzictwa Zagłębia.[2]
Kolej, przemysł i rozrost miasta
W drugiej połowie XIX wieku dwa procesy działały równocześnie: Będzin zyskał funkcję powiatową, a odnogę Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Źródło powiatowe wskazuje oba czynniki jako główne przyczyny rozwoju miasta. Kolej poprawiała połączenie z szerszym rynkiem, natomiast administracja skupiała w Będzinie funkcje potrzebne dla rozrastającego się otoczenia.[2]
Według opracowania wtórnego połączenie kolejowe łączące Śląsk z Królestwem Polskim dotarło do Będzina w 1858 roku. Datę tę warto traktować ostrożnie, ponieważ w przedstawionych materiałach nie ma jej niezależnego potwierdzenia; pewne pozostaje natomiast znaczenie odnogi kolei dla rozwoju miasta. [S3, S2][3] [2]
Równolegle całe Zagłębie Dąbrowskie doświadczało gwałtownego rozwoju górnictwa i hutnictwa oraz urbanizacji. Będzin korzystał z tego procesu jako miasto położone w centrum przemieniającego się regionu, ale nie wolno z tego wyprowadzać wniosku, że wszystkie zakłady Zagłębia znajdowały się w jego granicach. Industrializacja była regionalną siecią kopalń, hut, transportu, osiedli i usług.[3]
Przykładem przemysłowego zaplecza jest Grodziec, dziś dzielnica Będzina, gdzie rozwijała się cementownia. To pozwala uchwycić zmianę przestrzenną XIX wieku: znaczenie miasta budowały nie tylko jego rynek i urzędy, ale także powiązanie z pobliskimi osadami przemysłowymi. Ostrożniej jednak mówić o rozwoju przemysłu w Grodźcu niż powtarzać niezweryfikowane porównania o pierwszeństwie zakładu w Europie Wschodniej.[3]
Mieszkańcy i żydowska społeczność Będzina
Przemiana gospodarcza oznaczała również napływ ludzi i zmianę struktury społecznej. Dostępne dane nie tworzą pełnego szeregu dla całej ludności miasta, ale dobrze pokazują znaczenie społeczności żydowskiej. W pierwszych latach XIX wieku w gminie będzińskiej mieszkało 453 Żydów, czyli 37,7% ogółu jej mieszkańców.[1]
W 1849 roku źródło podaje 2169 Żydów, stanowiących 54,7% mieszkańców w omawianej skali gminnej. Natomiast w 1897 roku w samym Będzinie mieszkało 10 839 Żydów, czyli 45,8% mieszkańców. Zestawienie pokazuje silny wzrost liczebny, ale wskaźników nie należy porównywać bez zastrzeżeń: wcześniejsze dane dotyczą gminy, a dane z 1897 roku miasta.[1]
W latach 20. XIX wieku do gminy będzińskiej należeli Żydzi nie tylko z Będzina, lecz także z Modrzejowa, Dąbrowy, Gołonogu, Grodźca, Czeladzi, Niwki, Okradzionowa i Zagórza. Ten zasięg tłumaczy, dlaczego historia gminy żydowskiej nie jest prostym odbiciem granic miasta lub powiatu. Była to odrębna, religijno-organizacyjna skala życia społecznego.[1]
Źródło łączy wzrost żydowskiej ludności regionu z industrializacją Zagłębia i poszukiwaniem zatrudnienia. Jej rola gospodarcza była zróżnicowana: przeważał handel, a zamożniejsza część angażowała się w przemysł spożywczy, metalowy i górnictwo; równocześnie znaczna część społeczności pozostawała uboga. Nie daje to podstaw do przedstawiania mieszkańców jako jednolitej grupy zawodowej czy majątkowej.[1]
W miarę rozwoju okolicy od połowy XIX wieku z dawnej gminy będzińskiej wyodrębniały się kolejne gminy żydowskie: Modrzejów w 1866 roku, Sosnowiec w 1896 roku, Dąbrowa Górnicza w 1910 roku, a Czeladź w 1912 roku. Ostatnie dwie daty wykraczają poza XIX wiek, lecz pokazują dłuższy skutek przemian zapoczątkowanych w epoce przemysłowej. Nie są to daty nadania praw miejskich ani zmian świeckich granic samorządowych.[1]
Jak czytać XIX-wieczny Będzin we współczesnym mieście
Dziewiętnastowieczny Będzin można rozumieć jako miejsce, w którym spotkały się trzy porządki: rosyjska administracja, infrastruktura kolejowa i przemysłowa modernizacja Zagłębia. Miasto nie stało się od razu tożsame z całym regionem, lecz pełniło wobec niego funkcję administracyjnego i komunikacyjnego węzła. [S2, S3][2] [3]
- Zacznij od śladów funkcji powiatowej, w tym koszar 14 Dońskiego Pułku Kozaków, aby zobaczyć administracyjne znaczenie Będzina po 1867 roku.
- Następnie odczytaj położenie miasta przez pryzmat Czarnej Przemszy, kolei i bliskości dawnych terenów przemysłowych Zagłębia, pamiętając, że był to proces regionalny.
- W opowieści o mieszkańcach oddziel dane o mieście od danych o powiecie i gminie żydowskiej; dopiero wtedy wzrost ludności oraz wielokulturowość mają właściwy kontekst.
Najtrwalszym skutkiem XIX-wiecznej przemiany była zmiana skali Będzina. Z miasta o lokalnym znaczeniu wyrósł ośrodek powiatowy powiązany z industrializującym się Zagłębiem, o rosnącej i zróżnicowanej społeczności. Rzetelna historia tej zmiany wymaga pilnowania, czy mowa o mieście, rozległym historycznym powiecie, czy gminie żydowskiej. [S2, S1][2] [1]
Najczęściej zadawane pytania
Co przede wszystkim napędzało rozwój Będzina w XIX wieku?
W drugiej połowie XIX wieku kluczowe były funkcja siedziby powiatu od 1867 roku oraz odnogi Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej. Ich oddziaływanie wzmacniała regionalna industrializacja Zagłębia Dąbrowskiego.[2] [3]
Czy powiat będziński z 1867 roku był tym samym co obecny powiat?
Nie. Historyczny powiat miał inny, znacznie szerszy zasięg; w pierwszych latach obejmował Będzin, 213 wsi i 8 osad, a po przyłączeniu Kromołowa liczył 1390 km².[2]
Czy dane o ludności żydowskiej dotyczą zawsze miasta Będzina?
Nie. Dane z początków XIX wieku i z 1849 roku odnoszą się do gminy będzińskiej, obejmującej też inne miejscowości. Liczba 10 839 osób z 1897 roku dotyczy natomiast Będzina.[1]
