Getto w Będzinie – jak opowiadać o historii miejsca

Getto w Będzinie nie było od początku jednolicie wyznaczoną, zamkniętą dzielnicą. Aby opowiadać o jego historii rzetelnie, trzeba rozdzielić otwarte getto funkcjonujące od początku 1940 roku od późniejszego określenia granic na Warpiu oraz pamiętać, że za administracyjnymi datami kryły się przymus, deportacje i Zagłada miejscowej społeczności żydowskiej.^{[1] [2]}

Żydowski Będzin przed okupacją

Historia Żydów w Będzinie sięga schyłku średniowiecza. Przed wojną była to społeczność głęboko związana z miastem: pod koniec XIX wieku liczyła 10 839 osób i stanowiła blisko 80% mieszkańców, a w 1931 roku Żydowski Instytut Historyczny podaje 24 tys. Żydów, czyli 44% ludności Będzina. Te liczby pokazują skalę świata, który został zniszczony w czasie okupacji.^{[1] [2]}

Armia niemiecka zajęła Będzin 4 września 1939 roku. Cztery dni później okupanci przeprowadzili pogrom: spalili synagogę wraz z modlącymi się w niej osobami oraz domy żydowskie. Opowieść o getcie warto więc zaczynać nie od samego wyznaczenia jego obszaru, lecz od przemocy, która od pierwszych dni okupacji niszczyła mieszkańców i ich instytucje.^[1]

Kiedy Niemcy wyznaczyli getto na Warpiu

Jedna bezwarunkowa data utworzenia getta w Będzinie byłaby uproszczeniem. Żydowski Instytut Historyczny opisuje otwarte getto działające na początku 1940 roku, do którego skierowano około 25 tys. Żydów. Nie było ono otoczone ani murem, ani płotem, dlatego nie należy wyobrażać go sobie na wzór szczelnie zamkniętych dzielnic znanych z wielu okupowanych miast.^[1]

Drugi etap dotyczył administracyjnego doprecyzowania terenu. ŻIH wskazuje październik 1942 roku jako moment wyraźnego określenia granic, natomiast strona Powiatu Będzińskiego podaje sierpień 1942 roku jako datę założenia getta. Rozbieżność nie musi oznaczać błędu: można ją uczciwie wyjaśnić różnicą między wcześniejszym funkcjonowaniem otwartego getta a późniejszym wyznaczaniem jego granic.^{[1] [2]}

Teren wiąże się z ubogą dzielnicą Warpie. ŻIH wymienia ulice Wilczą, Wesołą i Podsiadły. Powiat Będziński, opisując dzisiejsze wskazanie terenu dawnego getta, wymienia ulice Wilczą, Wesołą i Rutki Laskier. Najbezpieczniej traktować te nazwy jako dwa zapisy wymagające kontekstu, bez samodzielnego rozstrzygania historii nazewnictwa trzeciej ulicy.^{[1] [2]}

Życie mieszkańców i administracja okupacyjna

Będzin należał do Zagłębia na Górnym Śląsku bezpośrednio przyłączonym przez Niemcy do Rzeszy. Tamtejsze getta różniły się organizacją od wielu gett zamkniętych w Generalnym Gubernatorstwie, lecz brak muru nie oznaczał bezpieczeństwa ani swobody. Był to system okupacyjnej kontroli, przymusu i stopniowego przygotowywania deportacji.^[1]

W opisie miejsc trzeba też zachować rozróżnienie między Będzinem a Sosnowcem. Getto będzińskie tworzyło jedną całość z gettem sosnowieckim na Środuli, ale były to dwa miasta i dwa konkretne obszary miejskie. Łączenie ich jest potrzebne przy opisie mechanizmu okupacyjnego, natomiast przy wskazywaniu ulic, pomników i wydarzeń należy precyzyjnie zaznaczać lokalizację.^[2]

Istotną postacią administracji okupacyjnej był Mojżesz Merin, który w 1940 roku został przewodniczącym Centrali Żydowskich Rad Starszych na Wschodnim Górnym Śląsku. Według ŻIH w grudniu 1940 roku Centrali podlegało 96 tys. Żydów z 34 gmin Zagłębia. Nie jest to liczba mieszkańców getta w Będzinie, lecz miara znacznie szerszego obszaru działania tej instytucji.^[1]

Likwidacja getta w sierpniu 1943 roku

Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w sierpniu 1943 roku. W jej trakcie członkowie lokalnej Żydowskiej Organizacji Bojowej podjęli krótki opór. Z dostępnych informacji nie należy jednak tworzyć obrazu rozbudowanego powstania ani dopowiadać przebiegu walk, którego te źródła nie opisują.^[2]

Powiat Będziński podaje, że ogromna większość spośród nawet 27 tys. mieszkańców getta została zamordowana w komorach gazowych Birkenau. Sformułowanie „nawet 27 tys.” należy czytać jako górne wskazanie liczebności, a nie dokładny stan ludności w jednym dniu. Za liczbą stoją losy ludzi wyrwanych z miasta, którego żydowska społeczność przez stulecia współtworzyła.^[2]

Plac Bohaterów Getta i źródła pamięci

Dzisiejszym punktem pamięci jest Plac Bohaterów Getta. Stoi tam pomnik z tablicą w językach hebrajskim, angielskim i polskim. Inskrypcja upamiętnia ponad 30 tys. będzińskich Żydów wywiezionych i zamordowanych przez nazistowskie Niemcy w latach 1939–1945; podaje również, że pomnik ufundowały w sierpniu 2005 roku władze miasta i mieszkańcy Będzina.^[2]

Liczby z pomnika i opisu likwidacji nie są zamienne. Ponad 30 tys. z inskrypcji odnosi się do upamiętnionych będzińskich Żydów z całego okresu wojny, a nie wyłącznie do osób mieszkających w getcie w jednym momencie. Takie rozróżnienie chroni przed redukowaniem historii Zagłady do pojedynczej, pozornie precyzyjnej statystyki.^[2]

W osobistym wymiarze tę historię przybliża „Pamiętnik Rutki Laskier”, wskazywany przez Powiat Będziński jako pamiątka po tragicznych wydarzeniach związanych z gettem. Warto zestawiać go z opracowaniem Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz materialnym miejscem pamięci: pamiętnik prowadzi do doświadczenia jednostki, opracowanie porządkuje kontekst, a plac i pomnik przypominają, że była to historia konkretnej części miasta.^{[1] [2]}

1. Zacznij na Placu Bohaterów Getta i przeczytaj tablicę jako upamiętnienie będzińskich Żydów zamordowanych w latach 1939–1945.
2. Przejdź w rejon Warpia, odnosząc ulice Wilczą i Wesołą do opisów granic dawnego getta; przy trzeciej ulicy zachowaj zastrzeżenie źródłowe: ŻIH wskazuje Podsiadły, a opis Powiatu Będzińskiego — ulicę Rutki Laskier.
3. Po spacerze sięgnij do „Pamiętnika Rutki Laskier”, a następnie do materiału ŻIH, aby połączyć perspektywę osobistą z chronologią okupacyjnej polityki wobec Żydów w Będzinie.