Średniowieczny Będzin – miasto przy szlaku i granicy

Średniowieczny Będzin wyrósł wokół przeprawy przez Czarną Przemszę, w miejscu ważnym jednocześnie dla obrony granicy i ruchu na trasie łączącej Kraków z Wrocławiem. Zamek nie był tu samotną budowlą na wzgórzu: wraz z miastem, murami i załogą tworzył punkt kontroli pogranicza Królestwa Polskiego.^[2]

Będzin przy granicy i przeprawie przez Przemszę

O wyborze miejsca przesądzało położenie. Warownię wzniesiono na wzgórzu nad lewym brzegiem Czarnej Przemszy, gdzie wcześniej funkcjonował gród. Zakole rzeki osłaniało wzgórze od zachodu i północy, a bliskość przeprawy dawała możliwość obserwowania i zabezpieczania ruchu przez rzekę.^[2]

Będzin znajdował się przy polsko-czeskim pograniczu. Budowę lub istotną przebudowę zamku kronikarze tradycyjnie łączyli z Kazimierzem Wielkim i potrzebą ochrony granicy Królestwa Polskiego. Trzeba jednak zachować ostrożność: jest to przypisanie znane z przekazów i późniejszej interpretacji, a nie prosty dowód pozwalający bez zastrzeżeń wskazać jednego fundatora całego założenia.^[2]

Funkcja obronna miała wymiar praktyczny. Zamek chronił przeprawę przez Przemszę, a zarazem stanowił zaplecze dla administracji i zbrojnej załogi. Od XIV wieku pieczę nad warownią sprawowali burgrabiowie i starostowie, co pokazuje, że Będzin był elementem organizacji królewskiego pogranicza, nie tylko lokalnym punktem obserwacyjnym.^[2]

Szlak z Krakowa do Wrocławia i lokacja miasta

Przez będzińską przeprawę prowadził szlak handlowy z Krakowa do Wrocławia. W średniowieczu połączenie ruchu handlowego z kontrolą graniczną dawało miejscu szczególną rangę: bezpieczeństwo drogi i przeprawy wpływało na znaczenie warowni, a bliskość szlaku sprzyjała rozwojowi osady miejskiej. Nie oznacza to, że można dziś odtworzyć dokładny przebieg całej dawnej trasy według współczesnych ulic.^[2]

Źródła pisane potwierdzają obecność zamku w 1301 i 1349 roku. W drugim z tych zapisów wymieniono będzińskiego burgrabiego Wierneka, zapisanego jako Vernco. Z kolei akt lokacyjny z 1358 roku wskazuje zamek i miasto nazwane Bandzin, łącząc w jednym dokumencie dwa zasadnicze składniki miejscowego ośrodka: warownię oraz rozwijającą się wspólnotę miejską.^[2]

W XIV wieku zamek włączono w system murów obronnych miasta. Obejmowały one teren lokowanego miasta i przedmieście kościelne, więc obrona nie kończyła się na murach wzgórza zamkowego. Będzin należy zatem rozumieć jako powiązany układ: przeprawa, zamek, miasto i jego obwarowania wzajemnie wzmacniały swoją funkcję.^[2]

Jak wyglądała średniowieczna warownia

Najstarszą murowaną częścią założenia była wolnostojąca wieża cylindryczna, usytuowana w najwyższym punkcie wzgórza. Opracowanie historyczno-architektoniczne datuje ją na drugą połowę XIII wieku. To ważne rozróżnienie: początki murowanej warowni wiąże się z konkretną wieżą, a nie z całą znaną dzisiaj bryłą zamku.^[2]

W następnym etapie powstał czworoboczny budynek o czterech kondygnacjach oraz dwa obwody murów obronnych o nieregularnym, pięciobocznym zarysie. Wewnętrzny mur miał według rekonstrukcji około 2 metrów grubości i 8,5 metra wysokości. Takie parametry pokazują skalę obrony, lecz odnoszą się do historycznego muru opisanego w opracowaniu, a nie do współczesnego pomiaru dostępnych partii zabytku.^[2]

Od zachodu oraz częściowo od południa do zamku górnego przylegało podzamcze, rozłożone na stokach opadających ku rzece. Miało ono własny mur, czworoboczną wieżę zachodnią o wymiarach 7,6 × 7,6 metra i wieżę bramną od północy. Część odtworzenia zabudowy podzamcza ma charakter hipotetyczny, dlatego bezpieczniej mówić o rekonstruowanym układzie obronnym niż o w pełni rozpoznanym wyglądzie każdego budynku.^[2]

Co warto odczytać podczas oglądania zamku

• Najwyżej położona wieża cylindryczna przypomina o najstarszej murowanej fazie założenia.
• Układ murów i położenie wzgórza pozwalają dostrzec, dlaczego warownię powiązano z ochroną przeprawy.
• Sucha fosa widoczna od północy i wschodu jest czytelnym elementem obronnego charakteru miejsca.
• Detale elewacji wymagają ostrożności, ponieważ nie wszystkie pochodzą ze średniowiecza.

Od zamku królewskiego do dzisiejszego zabytku

Rangę Będzina potwierdzają także późnośredniowieczne wydarzenia. W 1432 roku przez miasto przejeżdżał Władysław Jagiełło, a w 1434 roku zawarto tu ugodę śląsko-polską. Nie zmienia to podstawowej perspektywy: znaczenie zamku wynikało przede wszystkim z jego pogranicznej funkcji, a obecność monarchy i zawieranie porozumień pokazują, że funkcja ta miała również wymiar polityczny.^[2]

Dalsze dzieje potwierdzają długie znaczenie warowni, choć wykraczają już poza średniowiecze. W 1588 roku na zamku przetrzymywano Maksymiliana Habsburga, zwolnionego rok później. Ten epizod należy traktować jako późniejsze domknięcie historii królewskiego zamku, nie jako wydarzenie średniowieczne.^[2]

Oglądana dziś bryła nie jest niezmienionym obrazem zamku z XIV wieku. W XIX stuleciu Franciszek Maria Lanci wprowadził elementy neogotyckie, w tym dekoracyjne ślepe machikuły i część obramień okien. Podczas odbudowy prowadzonej w latach 1952–1956 według projektu inżyniera architekta Zygmunta Gawlika zrezygnowano natomiast z odtworzenia stojącego wcześniej na dziedzińcu tzw. Domu Lanciego.^[1]

Najuczciwszy sposób patrzenia na Zamek w Będzinie łączy więc dwie perspektywy. Jest to miejsce zachowujące układ i relikty średniowiecznej warowni, ale jego obecna forma została ukształtowana również przez XIX-wieczną neogotycką przebudowę oraz powojenną odbudowę. Muzeum Zagłębia w Będzinie dokumentowało na zamku ekspozycje o dziejach miasta i warowni oraz o broni palnej, lecz ich współczesny program może się zmieniać.^[1]