Górnictwo w Będzinie najczytelniej widać przez dzieje Grodźca, dzisiejszej dzielnicy miasta, gdzie działała KWK „Grodziec”. Ta historia nie kończy się jednak na jednej kopalni: Koszelew pokazuje, że przemysłowe dzieje Zagłębia Dąbrowskiego często wyprzedzały i przekraczały współczesne granice miast. [S1, S2][1] [2]
Grodziec: górnicza część dzisiejszego Będzina
KWK „Grodziec” znajdowała się w Grodźcu, dzielnicy Będzina. W lokalizacyjnym zestawieniu historycznego obiektu wskazano ul. Norberta Barlickiego 26. Jest to adres służący do umiejscowienia dawnego zakładu, a nie potwierdzenie wejścia, trasy zwiedzania czy obecnej dostępności terenu.[1]
Kopalnię zbudowano w 1899 roku. Do 1938 roku funkcjonowała jako „Grodziec II”, a następnie pod nazwą „Grodziec”; przed zmianą nazwy spotykało się też potoczne określenie „Grodziec Towarzystwo”. W 1936 roku zakład kupiły Zakłady „Solvay” w Polsce. Te zmiany nazw i właściciela przypominają, że dzieje kopalni nie były jedną niezmienną opowieścią o tym samym przedsiębiorstwie.[1]
Dla mieszkańców górnictwo oznaczało znacznie więcej niż miejsce wydobycia węgla. Kopalnia organizowała rytm pracy wielu rodzin, tworzyła zapotrzebowanie na transport, zaplecze techniczne i osiedla pracownicze, a zarazem wiązała codzienność z ryzykiem pracy pod ziemią. Właśnie dlatego jej zamknięcie było zmianą społeczną dla całej okolicy, nie wyłącznie decyzją dotyczącą jednego zakładu.[1]
Od Barbary i Marii do kopalni Grodziec
Górnicza historia Grodźca ma więcej warstw niż historia samej KWK „Grodziec”. Jedno z lokalnych opracowań wymienia kopalnię „Barbara”, założoną w 1823 roku, „Marię” z 1894 roku oraz „Bory”, uruchomione w 1917 roku. „Maria” bywała określana jako „Grodziec I”, dlatego nie należy automatycznie utożsamiać jej z zakładem, który później działał pod nazwą „Grodziec”.[1]
Zakład znany później jako „Grodziec” uruchomiło 7 czerwca 1899 roku Grodzieckie Towarzystwo Kopalń Węgla i Zakładów Przemysłowych. W tym układzie „Grodziec I” i „Grodziec II” są przede wszystkim wskazówką, że w jednej miejscowości rozwijały się różne przedsięwzięcia wydobywcze, których nazwy w późniejszej pamięci lokalnej mogły się nakładać.[1]
| Wydarzenie lub kopalnia | Data | Znaczenie dla historii dzisiejszego Będzina |
|---|---|---|
| Kopalnia „Barbara” | 1823 | Jedna z wcześniej wymienianych kopalń grodzieckich. |
| Kopalnia „Ksawery” | 1825 | Początkowo zakład związany z obszarem między Dąbrową a Będzinem; późniejszy Koszelew znalazł się administracyjnie w Będzinie w 1932 roku. |
| Kopalnia „Maria” | 1894 | W źródle określana również jako „Grodziec I”. |
| Uruchomienie „Grodźca II” | 7 czerwca 1899 | Początek zakładu, który od 1938 roku nosił nazwę „Grodziec”. |
| Kopalnia „Bory” | 1917 | Kolejny wymieniany element górniczej historii Grodźca. |
| Przyłączenie Koszelewa do Będzina | 1932 | Skutek rozgraniczenia terytorialnego Dąbrowy i Będzina. |
| Ostatni wagonik z Grodźca | 31 grudnia 1998 | Data końca wydobycia wskazana przez źródło. |
| Likwidacja KWK „Grodziec” | 2000 | Późniejszy etap zakończenia działalności zakładu według źródła. |
Węgiel, szyby i praca pod ziemią
Według lokalnego opracowania w historii kopalni „Grodziec” działało siedem szybów głębinowych. Eksploatowano pokłady grup 500 i 600, a później 800 i 816; wskazano też węgiel energetyczny typu 31,2. Te dane techniczne pokazują skalę i wieloetapowość wydobycia, lecz nie są dowodem, że wszystkie szyby lub ich elementy zachowały się do naszych czasów.[1]
Praca pod ziemią wiązała się z zagrożeniami typowymi dla kopalni węgla: wybuchem pyłu węglowego, samozapłonem węgla oraz zagrożeniem metanowym. W Grodźcu działała Kopalniana Stacja Ratownictwa Górniczego, która według źródła powstała prawdopodobnie w 1920 roku. Ostrożne „prawdopodobnie” jest tu istotne, bo data nie została w materiale przedstawiona jako bezsporna.[1]
- Szyby były częścią systemu transportu ludzi, materiałów i urobku między powierzchnią a wyrobiskami.
- Pokłady i typ wydobywanego węgla opisują techniczną stronę zakładu, a nie współczesny stan terenu.
- Ratownictwo górnicze było odpowiedzią na realne ryzyka związane z wydobyciem, a nie dodatkiem do działalności kopalni.
Zamknięcie kopalni i ślady nad ziemią
Koniec KWK „Grodziec” należy opisywać dwiema datami. Źródło podaje, że ostatni wagonik węgla wyjechał 31 grudnia 1998 roku, natomiast likwidację zakładu wskazuje na 2000 rok. Pierwsza data dotyczy zakończenia wydobycia, druga — późniejszego procesu zamykania kopalni; nie są to więc sprzeczne informacje.[1]
Serwis dokumentacyjny określa kopalnię jako obiekt nieistniejący, ale jednocześnie opisuje elementy widoczne w czasie przygotowywania materiału: biurowiec, magazyn, warsztat oraz nitowaną wieżę ciśnień po drugiej stronie ul. Barlickiego. Nie jest to aktualna inwentaryzacja. Bez współczesnego potwierdzenia nie można na tej podstawie przesądzać, co przetrwało, w jakim jest stanie, do kogo należy ani czy można tam wejść.[1]
Najbezpieczniejszy sposób patrzenia na dziedzictwo Grodźca to odczytywanie go w miejskim krajobrazie: przez dawną lokalizację zakładu, układ ulic i pamięć o pracy górniczej. Pozostałości przemysłowe nie powinny być traktowane jak potwierdzona atrakcja turystyczna, lecz jako historyczne ślady wymagające poszanowania własności i zasad bezpieczeństwa.[1]
Koszelew: kopalnia między Dąbrową a Będzinem
Historia kopalni Ksawery–Koszelew uczy, dlaczego nie warto całego górnictwa regionu przypisywać od początku jednemu miastu. „Ksawery” powstał w 1825 roku jako kopalnia rządowa należąca do Banku Polskiego, a wydobycie zaczęto od odkrywki na polach między Dąbrową a Będzinem. Źródło wiąże więc początki zakładu z obszarem pogranicza, nie z prostą kategorią współczesnego Będzina.[2]
Nazwa „Ksawery” obowiązywała według źródła w latach 1825–1875, po czym kopalnię przemianowano na „Koszelew”. Dopiero w 1932 roku, w wyniku rozgraniczenia terytorialnego Dąbrowy i Będzina, kopalnia wraz z zabudowaniami i koloniami mieszkalnymi Koszelew została przydzielona do Będzina. To administracyjne przesunięcie tłumaczy, dlaczego Koszelew jest częścią opowieści o Będzinie, choć jego wcześniejsze dzieje nie są wyłącznie będzińskie.[2]
Od 1934 roku teren odkrywki włączono do kopalni „Paryż”, a eksploatacja tych złóż miała trwać do połowy lat 70. XX wieku. Materiał nie podaje dokładnego roku zakończenia, więc nie da się go uczciwie doprecyzować. Zestawienie Grodźca i Koszelewa daje ważniejszy wniosek: lokalna historia górnictwa składa się z pracy, przedsiębiorstw i osiedli, ale też ze zmieniających się granic administracyjnych.[2]
Jak czytać górniczą historię Będzina bez uproszczeń
- Zacznij od Grodźca, ponieważ KWK „Grodziec” działała w dzisiejszej dzielnicy Będzina i stanowi najbardziej bezpośredni przykład miejscowego górnictwa.
- Rozróżniaj nazwy: „Grodziec I” odnosi się w źródle do kopalni „Maria”, zaś „Grodziec II” był wcześniejszą nazwą kopalni przemianowanej w 1938 roku na „Grodziec”.
- Oddziel zakończenie wydobycia od likwidacji zakładu: ostatni wagonik z Grodźca datowany jest na 31 grudnia 1998 roku, a likwidacja na 2000 rok.
- Traktuj Koszelew jako historię pogranicza Dąbrowy i Będzina, która administracyjnie stała się częścią Będzina dopiero w 1932 roku.
- Opisując ślady po kopalniach, ograniczaj się do informacji historycznych, jeśli brak aktualnego potwierdzenia stanu obiektów i dostępu do nich.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie kopalnie działały w Grodźcu?
Lokalne opracowanie wymienia „Barbarę” z 1823 roku, „Marię” z 1894 roku, „Bory” z 1917 roku oraz zakład uruchomiony 7 czerwca 1899 roku jako „Grodziec II”, później nazwany „Grodziec”.[1]
Czy KWK „Grodziec” zakończyła działalność w 1998 czy w 2000 roku?
Obie daty opisują różne etapy: 31 grudnia 1998 roku miał wyjechać ostatni wagonik węgla, natomiast 2000 rok źródło podaje jako datę likwidacji zakładu.[1]
Dlaczego Koszelew jest związany zarówno z Dąbrową Górniczą, jak i Będzinem?
Kopalnia zaczynała jako „Ksawery” na obszarze między Dąbrową a Będzinem. W 1932 roku, po rozgraniczeniu terytorialnym obu miast, kopalnię, zabudowania i kolonie Koszelew przydzielono do Będzina.[2]
Czy po kopalni Grodziec można dziś zwiedzać zachowane budynki?
Brak aktualnego potwierdzenia stanu, własności i dostępności pozostałości. Historyczny opis wymieniał m.in. biurowiec, magazyn, warsztat i wieżę ciśnień, lecz nie przesądza to o ich obecnym istnieniu ani możliwości wejścia.[1]
Źródła
Zdjęcie: Adrian Tync, CC BY-SA 4.0.
